خانه ناصرالدین میرزا بنایی به قدمت یک قرن

خانه ناصرالدین میرزا مربوط به دوره قاجار است و در تهران، خیابان صوراسرافیل، ناصرالدین میرزا، پ ۱۶ واقع شده و این اثر در تاریخ ۳۰ تیر ۱۳۸۴ با شمارهٔ ثبت ۱۲۲۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

این خانه بین ساله‌های ۱۲۸۰ تا ۱۲۸۵ به فرمان ناصر‌الدین میرزا، فرزند مظفرالدین شاه در بخش شمالی محدوده ارگ سلطنتی ساخته شد.

مساحت آن ۴۵۰۰ متر بود، که اکنون تنها ۹۰۰ متر از آن باقی‌ست.

این خانه چهار صفه، کلاه‌فرنگی و حوضی زیر گنبد دارد. از نظر معماری، این بنا به معماری کویری تعلق دارد و طراحی آن با سایر بناهای دوره قاجار متفاوت است.

مطالب خواندنی : خانه مدرس مخالف سرسخت دوران قاجار

این بنا، بر خلاف رسم خانه‌های اعیانی آن دوره، حیاط مرکزی و زیر زمین ندارد. دو بخش شاه‌نشین (درجبهه شمالی) و خدمه‌نشین (در جبهه جنوبی) روبه‌روی هم قرار دارند و هیچ ساختمانی آنها را به هم وصل نمی‌کند. سقف آن گنبدی‌ست و به تیمچه‌های کاشان شباهت دارد.

 

تا دوره پهلوی خانه متعلق به نوادگان ناصر‌الدین میرزا بود. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران بدون مالک به حساب آمده و مصادره شد. اکنون صندوق بازنشستگی متولی این ساختمان است.

ناصرالدین میرزا بنای مورد بحث را بین سال­های ۱۲۸۰ تا ۱۲۸۵ هجری شمسی در بخش شمالی محدوده ارگ سلطنتی و انتهای خیابان اندرون و شرق سر در الماسیه بنا نمود.

در واقع بنا به دستور شخص ناصرالدین میرزا ساخته شده و با بررسی در نقشه­ های قدیمی، هیچ اثری از این بنا نمی توان مشاهده کرد.

در نقشه عبدالغفار و در محل فعلی ساختمان ناصرالدین میرزا نامی از شخص برجسته و بانفوذی مشاهده نمی­شود، لیکن شکل کوچه ظاهراً تا کنون بدون تغییر مانده است.
وضعیت فعلی بنا به گونه­ای است که امکان بررسی بیشتر و احتمالا یافتن کتیبه­ای که نشان دهنده سال ساخت بنا باشد، وجود ندارد ولی چنانچه مرمت اضطراری و اولیه­ای روی آن صورت پذیرد؛ بررسی کاملتر، قطعا به تاریخچه دقیق تری دست خواهیم یافت.

پلان کلی عرصه مستطیل شکل است با وسعتی معادل یک هزار متر مربع و ابعادی به طول ۲۱*۴۸ متر ملک در راستای شمال به جنوب است.

بخش خدمه­نشین در جبهه جنوبی و در کنار ورودی است، فضایی به مساحت ۴۸۰ متر مربع به عنوان حیاط در مرکز و در شمال ملک عمارت اصلی قرار دارد.

شکل خاص زمین و یا علاقه مالک که اتفاقاً از مهم­ترین و فرهنکی­ترین خانواده­های دربار قاجار می­باشد، باعث شده تا فرم کم نظیری از نظر استقرار اجزاء معماری در این محل به یادگار باقی بماند به طوری که شکل خاص قرارگیری دو بخش سازه­ای همچون شاه نشین و خدمه نشین در مقابل هم بدون هیچ پیوند ساختمانی در حیاط و در عمارت اعیانی، اگر نگوییم بی نظیر اما کم نظیر است.

غالب نماهایی که مخصوص سلاطین، رجال و شاهزادگان قاجار ساخته می­شود، دارای حیاط مرکزی و فضایی در اطراف است که در این بنا چنین چیزی مشاهده نمی­شود.

از دیگر نکات قابل ذکر در این خصوص عدم وجود زیر زمین در ساختمان اصلی است.

لیکن تمام افکار و کاربری یک زیر زمین خانه اعیانی از جمله حوضخانه و اتاق­های کوچک و مرتبط و همچنین سقف کوتاه و طاقچه بندی­های خاص، در همکف بنا راعایت گردیده است.

تنها بخشی که در حال حاضر در این بنا به عنوان کمبود سبک معماری مرسوم قاجار و خانه قشر حاکم احساس می­شود، حیاط بیرونی و اندرونی است که به نظر می­رسد حیاط حاضر به عنوان اندرونی و حیاط بیرونی بنا تخریب شده باشد.

البته در نظر اول پلان موجود در بخش سرایداری، حیاط و عمارت اصلی پلانی بسته شده و تکمیل است اما در بدنه شرقی حیاط، بقایای یک سر در ورودی و چند پله وجود دارد که به عنوان فرضیه می توان مطرح نمود که این بخش با گذر از زیر کوچه مجاور در ضلع شرقی به حیاط دیگری متصل بوده است.

در واقع این امکان وجود دارد که حیاط بیرونی و ساختمان مورد تصور، بخش اداری و محل کار ناصرالدین میرزا باشد

پلان ساختمان در راستای شمال به جنوب گسترده شده است و همانگونه که ذکر شد، کلیت آن متشکل از بخش سرایداری در جنوب، عمارت اصلی در شمال و حیاط مرکزی است.

ویژگی‌های بارز این بنا چهارصفه بودن و گنبد کلاه‌فرنگی و سقف بی نظیر آن است. این بنا یکی از دو بنای گنبدی‌شکل تهران و با معماری منحصربه‌فرد کویری در قلب پایتخت است.

 

babhomayoon